Τα δικαιώματα του παιδιού στο ψηφιακό περιβάλλον

Σύμφωνα με το Γενικό Σχόλιο Αρ. 25 (2021) της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού, οι ψηφιακές τεχνολογίες συνδέονται άμεσα με:

• το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης και σκέψης (§13 & 14)
• το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα (§16)
• την πρόσβαση σε πληροφορίες και την προστασία από επιβλαβές περιεχόμενο (§17)
• το δικαίωμα στο παιχνίδι και τον ελεύθερο χρόνο (§31)
• την προστασία από οικονομική εκμετάλλευση (§32)

Ο εθιστικός σχεδιασμός ως απειλή για τα δικαιώματα αυτά

Έρευνες συνδέουν την ατελείωτη κύλιση, τους προσωποποιημένους αλγόριθμους και τις συνεχείς ειδοποιήσεις με διαταραγμένο ύπνο, άγχος και δυσκολία συγκέντρωσης σε παιδιά. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει ήδη εντάξει τη «διαταραχή gaming» στη Διεθνή Ταξινόμηση Νοσημάτων (ICD-11). Ακαδημαϊκοί από το London School of Economics, όπως η Sonia Livingstone, επισημαίνουν ότι αυτές οι τεχνικές θέτουν σε κίνδυνο συγκεκριμένα το δικαίωμα στο ελεύθερο παιχνίδι.

Η έκθεση της πανευρωπαϊκής καμπάνιας AdWiseOnline εντόπισε εκτεταμένες παραπλανητικές πρακτικές ψηφιακού μάρκετινγκ που εκμεταλλεύονται τη γνωστική ευαλωτότητα των παιδιών μέσα από παραπλανητικό σχεδιασμό, loot boxes και κίνητρα αγορών εντός των εφαρμογών όπως τα battle passes. Τα παιδιά δυσκολεύονται συστηματικά να διακρίνουν τη διαφήμιση από το κανονικό περιεχόμενο.

Το Ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο

Πέρα από τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), που αναλύουμε αναλυτικά στο άρθρο μας για τις κατευθυντήριες γραμμές προστασίας ανηλίκων, ισχύουν παράλληλα:

• Οδηγία για Αθέμιτες Εμπορικές Πρακτικές (UCPD): Απαγορεύει κάθε μορφή πίεσης που ωθεί τα παιδιά να αγοράσουν προϊόντα ή να πείσουν τους γονείς τους, με ειδικές προβλέψεις για social media, influencers και αγορές εντός των εφαρμογών
• Οδηγία για Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων (AVMSD): Επεκτείνει την προστασία των ανηλίκων σε πλατφόρμες βίντεο, επιβάλλοντας επαλήθευση ηλικίας, γονικούς ελέγχους και μηχανισμούς αναφοράς
• Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR): Περιορίζει τη δημιουργία προφίλ παιδιών για αλγοριθμική στόχευση, απαιτεί ιδιωτικότητα από προεπιλογή, και εγγυάται το «δικαίωμα στη λήθη»

Εθνικά μέτρα στην Ευρώπη

Σύμφωνα με την έκθεση BIK Policy Monitor 2024, 16 ευρωπαϊκές χώρες έχουν ήδη ή αναπτύσσουν εθνικούς κώδικες δεοντολογίας για παρόχους ψηφιακών υπηρεσιών, ενώ 18 χώρες διαθέτουν κώδικες ειδικά για τη διαφάνεια εμπορικού περιεχομένου, όπως το marketing μέσω influencers.

Ισορροπία, όχι μόνο περιορισμός

Η προστασία από επιβλαβές περιεχόμενο είναι κρίσιμη, αλλά δεν πρέπει να απομονώνεται από την προώθηση των δικαιωμάτων των παιδιών στην πληροφόρηση, τη συμμετοχή και την αυτοέκφραση. Η ισορροπία αυτή απαιτεί να αναγνωρίζουμε τα παιδιά ως ενεργούς ψηφιακούς πολίτες, όχι μόνο ως ευάλωτα υποκείμενα προς προστασία.