Η εφηβεία ως περίοδος ψυχοκοινωνικής ευαλωτότητας

Η εφηβεία είναι κρίσιμη αναπτυξιακή φάση, κατά την οποία οι νέοι διαμορφώνουν την ταυτότητά τους και αναζητούν ανεξαρτησία. Σύμφωνα με τον ψυχολόγο Erik Erikson, η βασική ψυχοκοινωνική πρόκληση της εφηβείας είναι η διαμόρφωση ταυτότητας έναντι σύγχυσης ρόλων. Αυτή η διαδικασία πειραματισμού, αν και φυσιολογική, καθιστά τους εφήβους ιδιαίτερα ευάλωτους σε εξωτερικές επιρροές, ειδικά διαδικτυακές.

Η ανάγκη για επιβεβαίωση από συνομηλίκους μπορεί να υπερκεράσει την ικανότητα ρεαλιστικής αξιολόγησης κινδύνου. Παράλληλα, όπως δείχνει η έρευνα του ψυχολόγου Laurence Steinberg, η νευροβιολογική ωρίμανση του εγκεφάλου που ελέγχει τις παρορμήσεις αναπτύσσεται πιο αργά από το σύστημα ανταμοιβής που αναζητά έντονες εμπειρίες. Η απουσία αίσθησης κινδύνου δεν οφείλεται σε αδιαφορία, αλλά σε φυσιολογική αναπτυξιακή ασυμμετρία.

Η ανάγκη για αποδοχή και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Η κοινωνική αποδοχή είναι ένα από τα ισχυρότερα ψυχολογικά κίνητρα στην εφηβεία. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν ένα άμεσο και διαρκή μηχανισμό επιβεβαίωσης, μέσω likes, σχολίων και ακολούθων, μια επιβεβαίωση κατά βάση επιφανειακή, βασισμένη σε ποσοτικά κριτήρια που δεν αντικατοπτρίζουν την ποιότητα των πραγματικών σχέσεων.

Η ψευδαίσθηση της οικειότητας μέσω των ψηφιακών συνομιλιών, σε συνδυασμό με την έλλειψη εμπειρίας, καθιστά τους εφήβους ευάλωτους σε παραπλάνηση και grooming. Έρευνα του EU Kids Online έδειξε πως το 29% των Ευρωπαίων εφήβων έχει συνομιλήσει με αγνώστους στο διαδίκτυο, ενώ το 12% έχει συναντήσει κάποιον από κοντά. Αντίστοιχη Πανελλήνια έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου σε 4.800 εφήβους, έδειξε πως το 18% των μαθητών Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, έχει δεχτεί να συναντηθεί με κάποιον που γνώρισε στο διαδίκτυο.

Ψυχολογικά κίνητρα και συναισθηματικά κενά

Πολλοί έφηβοι που εμπλέκονται σε επικίνδυνες διαδικτυακές σχέσεις, αναζητούν συναισθηματική σύνδεση ή αποδοχή. Η θεωρία της προσκόλλησης, του ψυχολόγου John Bowlby, υποστηρίζει ότι τα παιδιά χωρίς ασφαλή δεσμό με τους γονείς τους, είναι πιο πιθανό να αναζητήσουν επικίνδυνες σχέσεις στην εφηβεία. Το διαδίκτυο, με την ψευδαίσθηση οικειότητας και ανωνυμίας που προσφέρει, γίνεται συχνά καταφύγιο για συναισθηματικά ευάλωτους εφήβους, ακόμη κι όταν οι σχέσεις που δημιουργούν είναι μονόπλευρες ή χειριστικές.

Έφηβοι με ιστορικό συναισθηματικής παραμέλησης, είναι πιο πιθανό να εμπλακούν σε διαδικτυακές σχέσεις υψηλού κινδύνου, καθώς παρουσιάζουν αυξημένη ανάγκη επιβεβαίωσης και μειωμένη ικανότητα διάκρισης των επικίνδυνων καταστάσεων.

Η απουσία της ψηφιακής παιδείας

Η έλλειψη της ψηφιακής παιδείας είναι ο βασικός παράγοντας ευαλωτότητας, καθώς πολλοί νέοι δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς στο πως να αναγνωρίζουν σημάδια χειραγώγησης ή grooming. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω του προγράμματος Better Internet for Kids, έχει επισημάνει την ανάγκη ενίσχυσης της ψηφιακής εγγραμματοσύνης από μικρή ηλικία.

Πώς προσεγγίζεται το πρόβλημα

Πρακτικές παρεμβάσεις

• Θέσπιση ξεκάθαρων οικογενειακών κανόνων χρήσης του διαδικτύου
• Συστηματική ενημέρωση μέσω Σχολικών δράσεων
• Δημιουργία εύκολα προσβάσιμων μηχανισμών αναφοράς και υποστήριξης

Για περισσότερα για το πώς αντιδράτε αν το παιδί σας έχει ήδη εμπλακεί σε επικίνδυνη διαδικτυακή αλληλεπίδραση, δείτε τον οδηγό μας για περιστατικά sextortion και παραβίασης λογαριασμού.